Stres Kırığı Nedir? Stres Kırığı Belirtileri Ve Tedavi Yöntemleri Nelerdir?

Stres kırığı, kemiklerin maruz kaldığı tekrarlayıcı ve aşırı yüklenmeler sonucunda oluşan mikroskobik çatlaklardır. Stres kırığı nedir sorusunun temel yanıtı, kemiğin kendini yenileme kapasitesinin üzerindeki mekanik strese uyum sağlayamamasıdır. En yaygın stres kırığı belirtileri; egzersizle artan bölgesel hassasiyet, kemik üzerinde noktalanan keskin ağrı ve dinlenmeyle hafifleyen sızılardır. İyileşme süreci ise kırığın yerleşimine ve risk durumuna göre; istirahat, yük kısıtlaması veya cerrahi müdahale gibi çeşitli stres kırığı tedavi yöntemleri ile yönetilir. Erken dönemde uygulanan doğru yük yönetimi, kemik sağlığını koruyarak uzun süreli hasarların önüne geçmek adına hayati bir öneme sahiptir.

Stres Kırığı Nedir ve Kemikte Nasıl Oluşur?

Kemiklerimiz genellikle cansız, sert yapılar olarak düşünülse de aslında içlerinde sürekli bir yapım ve yıkım faaliyetinin devam ettiği son derece canlı dokulardır. Sağlıklı bir kemik, üzerine binen yüklere göre şeklini ve yoğunluğunu ayarlayabilme yeteneğine sahiptir. Bu sürekli yenilenme sürecinde, eski ve yorulmuş kemik dokusunu temizleyen hücreler ile yeni ve güçlü kemik dokusunu inşa eden hücreler bir denge içinde çalışır.

Ancak kişi, alışkın olmadığı kadar uzun süre koştuğunda veya temposunu aniden artırdığında bu denge sarsılmaya başlar. Yıkım işlemi yapan hücrelerin hızı, yapım işlemi yapan hücrelerin hızını geçtiğinde, kemiğin mikroskobik mimarisinde bölgesel zayıflamalar ortaya çıkar. Bu durum tıpkı bir köprünün taşıyabileceğinden çok daha fazla trafiğe maruz kalması sonucunda kolonlarında oluşan kılcal çatlaklara benzetilebilir. İlk başlarda sadece kemik zarında hafif bir ödem, yani bir stres reaksiyonu başlar. Bu reaksiyon döneminde kemik üzerindeki baskı azaltılmazsa, kılcal çatlaklar birleşerek gözle görülür hale gelir ve kemik bütünlüğü tehlikeye girer.

Stres Kırığı Gelişim Evreleri Nelerdir?

Kemikteki bu yorgunluk ve zayıflama süreci bir anda ortaya çıkmaz, genellikle belirli aşamalardan geçerek ilerler. Bu aşamaların her biri, kişinin hissettiği şikayetlerin şiddetini de doğrudan etkiler.

İlk aşama, kemiğin artan fiziksel aktiviteye uyum sağlamaya çalıştığı evredir. Bu dönemde kemik yoğunluğu artarak maruz kalınan yüklere karşı bir savunma geliştirmeye çalışır. Hücresel faaliyetler yoğunlaşır ancak kişi henüz belirgin bir rahatsızlık hissetmeyebilir. Süreç devam ettiğinde ikinci aşamaya geçilir. Bu evrede kemiğin dış kabuğunda mikroskobik düzeyde hasarlar oluşmaya başlar. Hastalar genellikle bu durumu hafif sızılar veya basit kas yorgunlukları olarak algılayıp aktivitelerine devam etme eğilimindedir.

Son aşama ise artık kemik bütünlüğünün zayıfladığı evredir. Mikro hasarların birleşmesiyle kemik yapısı zorlanmaya başlar ve kemik zarında bölgesel bir reaksiyon tetiklenir. Bu noktada ağrı oldukça belirgin hale gelir ve kişinin o bölgeye dokunması bile hassasiyet yaratır.

Yorgunluk Tipi ve Yetmezlik Tipi Stres Kırıkları Arasındaki Farklar Nelerdir?

Ortopedik değerlendirmelerde bu sorun, ortaya çıkış zeminine göre temelde iki ana gruba ayrılır. Birinci grupta yer alan durumlar genellikle yorgunluk kırıkları olarak adlandırılır. Bu tabloda kişinin kemik yapısı ve mineral yoğunluğu son derece sağlıklıdır. Sorun, kemiğin kapasitesinin çok üzerinde tekrarlayan anormal yüklenmelere maruz kalmasıdır. Yoğun antrenman yapan sporcular, dansçılar veya uzun mesafe yürüyüşleri yapan kişiler bu grupta yer alır.

İkinci gruptaki durumlar ise yetmezlik kırıkları olarak bilinir ve çok daha farklı bir zemin üzerinde gelişir. Bu hastaların kemik kalitesi, kemik erimesi (osteoporoz), ilerleyen yaş veya uzun süreli bazı ilaç kullanımları nedeniyle zaten zayıflamıştır. Bu gruptaki bireylerin kemikleri o kadar kırılgandır ki ağır bir spor yapmalarına gerek kalmadan sadece günlük normal yürüyüşler veya basit ev işleri sırasında bile kemiklerinde çatlaklar oluşabilir.

Stres Kırığı Belirtileri Nelerdir ve Hastalar Neler Hisseder?

Bu rahatsızlığın en aldatıcı yanı şikayetlerin çok sinsi bir şekilde başlamasıdır. Hastalar başlangıçta sadece fiziksel aktivite sırasında ortaya çıkan ve dinlenmeye geçildiğinde hızlıca azalan tatlı bir sızıdan bahsederler. Çoğu zaman bu sızı önemsenmez. Ancak gün geçtikçe ve kemik üzerindeki baskı devam ettikçe ağrının karakteri değişmeye başlar. Ağrı kalıcı hale gelerek yürümeyi bile zorlaştırabilir, geceleri uykudan uyandıran bir zonklamaya dönüşebilir. Doktor muayenesi sırasında, hastanın ağrıyan bölgesi üzerine parmakla hafifçe bastırıldığında oldukça keskin bir acı hissedilir.

Hastalarda gözlemlenen başlıca stres kırığı belirtileri şunlardır:

• Aktivite sırasında başlayan ağrı
• Dinlenmeyle azalan bölgesel sızı
• İlerleyen durumlarda gece sızlaması
• Belirli bir noktada hassasiyet
• Bölgesel hafif ödem
• Ciltte hafif ısı artışı

Bu belirtilerin şiddeti kişiden kişiye farklılık gösterebilmekle birlikte ortak nokta ağrının zamanla kalıcı hale gelme eğilimidir. Erken dönemde bu bulguların fark edilmesi, iyileşme sürecini oldukça kolaylaştırır.

Vücudun Hangi Bölgelerinde Stres Kırığı Görülür?

Vücut ağırlığımızı taşıyan kemiklerimiz, gün boyunca yerçekimine ve mekanik baskılara karşı en çok direnç gösteren yapılardır. Bu nedenle bacak, ayak ve kalça bölgesi kemikleri, tekrarlayan mikro travmalara karşı daha savunmasız durumdadır. Her bölgenin kendine has şikayetleri olmakla birlikte taşıyıcı sistemimizdeki hemen her kemik bu risk altındadır.

İnsan vücudunda en sık karşılaşılan stres kırığı bölgeleri şunlardır:

• Kaval kemiği
• Ayak tarak kemikleri
• Topuk kemiği
• Uyluk kemiği boynu
• Ayak bileği kemikleri
• Bel omurları
• El bileği kemikleri

Kaval kemiğinde gelişen sorunlar koşucularda daha sık görülürken, el bileği kemiklerindeki zayıflamalar şınav, plank veya tenis gibi kollara ağırlık aktarılan aktivitelerle uğraşanlarda ortaya çıkabilir. Bel omurlarında görülenler ise daha çok gövdenin geriye doğru çok fazla büküldüğü durumlarda hissedilen derin bel ağrılarıyla kendini belli eder.

Stres Kırığı Tanısı Konulurken Hangi Görüntüleme Yöntemleri Kullanılır?

Tanı aşamasında hastaların hikayesi ve muayene bulguları çok yol göstericidir. Hastaneye başvurulduğunda ilk olarak standart röntgen filmleri çekilir. Ancak burada çok önemli bir detay vardır. Erken dönemde, henüz çatlaklar mikroskobik boyuttayken çekilen röntgen filmleri çoğunlukla normal görünür. Kemik kendi kendini onarmaya başlayıp o bölgede yeni bir doku oluşturana kadar röntgen filmleri yanıltıcı olabilir.

Röntgenin normal göründüğü ancak şikayetlerin devam ettiği durumlarda Manyetik Rezonans Görüntüleme (MRG) devreye girer. MR cihazı, kemik iliğinin içindeki sıvı artışını ve hücrelerdeki ödemi çok erken aşamalarda tespit edebilme kapasitesine sahiptir. Bu sayede kemiğin iç yapısındaki değişimler detaylıca incelenir ve hastalığın hangi aşamada olduğu belirlenir. Gerekli durumlarda kemiğin üç boyutlu yapısını görmek için Bilgisayarlı Tomografi de tercih edilebilir. Eğer hastanın kemik kalitesinin düşük olduğundan şüpheleniliyorsa, tedavi planını şekillendirmek adına kemik yoğunluğu ölçümleri (DEXA) de yapılır.

Yüksek ve Düşük Riskli Stres Kırıkları Hangi Kemikleri Etkiler?

Hastalığın tedavi süreci planlanırken, etkilenen kemiğin kan dolaşımı kapasitesi ve maruz kaldığı fiziksel kuvvetlerin yönü büyük önem taşır. Kemikler beslenmelerine ve üzerlerindeki kuvvete göre risk gruplarına ayrılır. Kanlanması zayıf olan ve kasların sürekli birbirinden uzaklaştırmaya çalıştığı kemiklerde iyileşme oldukça yavaş seyreder ve özel ilgi gerektirir.

Yüksek riskli kabul edilen stres kırığı yerleşimleri şunlardır:

• Uyluk kemiği üst kısmı
• Kaval kemiği ön korteksi
• Ayak navikula kemiği
• Beşinci tarak kemiği kökü
• Ayak susamsı kemikleri

Bu bölgelerde kan dolaşımı kısıtlı olduğundan, sorun kendi kendine kolay kolay düzelmez ve ilerleme riski taşıdığı için daha temkinli tedaviler planlanır. Öte yandan vücut ağırlığıyla birbirine doğru sıkışan ve kan akımı iyi olan kemiklerdeki iyileşme potansiyeli çok daha yüksektir.

Daha düşük riskli kabul edilen stres kırığı alanları şunlardır:

• Kaval kemiği arka yüzeyi
• İkinci tarak kemiği
• Üçüncü tarak kemiği
• Baldır kemiği
• Topuk kemiği

Bu gruptaki vakalarda istirahat ve geçici yük kısıtlamalarıyla hastanın toparlanması büyük oranda beklenir.

Kalça Bölgesindeki Stres Kırığı Tedavi Yöntemleri Nelerdir?

Kalça eklemini oluşturan uyluk kemiğinin (femur) boyun kısmı, vücut ağırlığının leğen kemiğinden bacaklara aktarıldığı çok kritik bir geçiş noktasıdır. Bu bölgedeki çatlaklar, kemiğin iç veya dış yüzeyinde olmalarına göre farklı davranışlar sergiler. Kemiğin iç ve alt kısmında yer alan çatlaklar, vücut ağırlığı bindiğinde birbirine doğru sıkıştıkları için genellikle daha dengelidir. Bu gruptaki hastalara çoğunlukla bir süre bacaklarının üzerine hiç yük vermemeleri önerilir ve koltuk değnekleri eşliğinde yakın takibe alınırlar. İyileşme belirtileri görüldükçe kademeli olarak yürüyüşlere başlanması hedeflenir.

Ancak çatlak uyluk kemiğinin dış ve üst yüzeyinde meydana gelmişse durum daha farklı ele alınır. Bu bölge, yürüme esnasında sürekli gerilmeye ve açılmaya maruz kaldığı için kemik uçlarının birbirinden uzaklaşma riski bulunur. Eğer kemik yerinden kayarsa kalça ekleminin beslenmesi bozulabilir. Bu gibi riskli senaryoların büyük ölçüde önüne geçebilmek adına, genellikle cerrahi yöntemlerle kemiğin içeriden vidalar aracılığıyla desteklenmesi amaçlanır. Operasyon sonrasında da hastanın bir süre o bacağına yük vermeden istirahat etmesi planlanır.

Kaval Kemiği Stres Kırıkları Neden Özel Bir Önem Taşır?

Bacağımızın ön kısmında yer alan kaval kemiğinin (tibia) gövdesinde oluşan çatlaklar, bilhassa sürekli sıçrama gerektiren voleybol, basketbol veya dans gibi aktivitelerle ilgilenen bireylerde dikkatle incelenmelidir. Baldırın arkasındaki güçlü kaslar her sıçramada kaval kemiğini geriye doğru çekerek kemiğin ön yüzeyinde yüksek bir gerilim oluşturur. Anatomik olarak kaval kemiğinin ön kısmı damarsal beslenme açısından nispeten zayıftır.

Beslenmesi kısıtlı olan ve sürekli açılmaya zorlanan bu kemik bölgesinde, filmlerde ince siyah bir çizgi şeklinde beliren inatçı çatlaklar oluşabilir. Bu özel durum sadece dinlenme ve alçı ile tedavi edilmeye çalışıldığında iyileşme süreci çok uzayabilmekte ve kemiğin birbirine tutunması zorlaşabilmektedir. Bu nedenle sporcuların kariyerlerini korumak ve güvenli iyileşmeyi sağlamak amacıyla sıklıkla cerrahi destek düşünülür. Kemiğin iç boşluğuna yerleştirilen özel titanyum çiviler yardımıyla o bölgedeki mekanik stresin hafifletilmesi ve dokunun kendi kendini onarması hedeflenir.

Ayak Bölgesindeki Stres Kırığı Tedavi Yöntemleri Nasıl Planlanır?

Ayak kavisinin zirvesinde yer alan navikula kemiği ve ayağın dış kenarındaki beşinci tarak kemiğinin kök kısmı, kan akımı açısından vücudun dezavantajlı bölgeleri arasında yer alır. Sürat koşucularında veya ani yön değiştiren sporcularda ayağa binen aşırı yükler bu kemiklerde yorgunluğa yol açabilir. Navikula kemiği zedelendiğinde hasta genellikle ayağının üst orta kısmına dokunulduğunda belirgin bir hassasiyet hisseder.

Erken evrede teşhis edilen durumlarda hastanın bacağı belirli bir süre alçıda tutulur ve üzerine hiç ağırlık vermemesi istenir. Bu sayede kemiğe iyileşmesi için bir fırsat sunulmuş olur. Ancak kırık uçları birbirinden uzaklaşmışsa veya aylar geçmesine rağmen filmlerde kemiğin kaynadığına dair bir işaret yoksa, kemik uçlarını bir arada tutacak küçük vidalar yardımıyla cerrahi tespit yöntemlerine başvurulması çoğunlukla önerilir. Bu işlemlerin temel amacı sporcunun güvenle sahalara dönmesine yardımcı olmaktır.

Bel Omurgasındaki Stres Kırıkları Nasıl Yönetilir?

Belimizin alt bölgesinde yer alan omur kemiklerinin arka bağlantı noktaları, tekrarlayan bükülme ve doğrulma hareketlerinden fazlasıyla etkilenir. Cimnastikçilerde, haltercilerde veya ağır işlerde çalışanlarda bu küçük kemik köprülerinde yorgunluk çatlakları meydana gelebilir. Bu durum genellikle derin bir bel ağrısı ve bel kaslarında tutulma hissiyle kendini gösterir.

Bu şikayetlerle başvuran hastalarda ilk yaklaşım daima destekleyici ve koruyucu yöntemlerden yana olur. Hastanın aktivite düzeyinin düşürülmesi, omurgaya binen yükü azaltmak için özel korselerin kullanılması ve ağrı yönetiminin sağlanması birinci adımdır. Çoğu hasta bu koruyucu yaklaşımlarla rahatlar. Fakat zaman içinde omurlar arasında bir kayma gelişiyorsa veya bacaklara giden sinirler üzerinde baskı oluşuyorsa, omurgayı eski düzenine kavuşturmak amacıyla cerrahi sabitleme işlemleri gündeme gelebilir.

Stres Kırığı İyileşmesini Hızlandıran Biyolojik Yöntemler Nelerdir?

Modern ortopedik yaklaşımlarda sadece dinlenmekle yetinilmeyip, vücudun hücresel düzeydeki doğal onarım kapasitesini canlandırmayı hedefleyen yöntemlerden de faydalanılmaktadır. Bu yöntemler sayesinde kemiğin etrafındaki kan akışı artırılarak iyileşme süreci büyük oranda desteklenir.

İyileşme sürecini destekleyen biyolojik tedavi uygulamaları şunlardır:

• Şok dalga tedavisi
• Trombositten zengin plazma
• Kuru iğneleme işlemi

Şok dalga tedavisi, dışarıdan uygulanan ses dalgaları aracılığıyla kemik yüzeyinde yapay bir hücresel uyarı oluşturur ve o bölgeye daha fazla kan hücresinin gelmesini sağlar. Trombositten zengin plazma yönteminde ise hastanın kendi kanından elde edilen ve hücre yenilenmesini tetikleyen içerikler doğrudan yorgun kemiğin etrafına uygulanır. İğne ucuyla yapılan mikro dokunuşlar da vücuda o bölgenin onarılması gerektiği sinyalini vererek doğal onarım kaskadını hızlandırmaya yardımcı olur.

Stres Kırığı Tedavisi Sürecinde Beslenme ve İlaç Kullanımı Nasıl Olmalıdır?

Yeni gelişmekte olan kemik dokusunun yapı taşlarını yerine koyabilmek için hastaların beslenme alışkanlıklarını gözden geçirmeleri çok önemlidir. Sadece dinlenmek iyileşme için yeterli olmaz; kemiğin ihtiyaç duyduğu hammaddelerin vücuda yeterli miktarda alınması gerekir. Zayıflamış kemik yapısı uygun besinlerle desteklenmediğinde iyileşme süreci beklenenden çok daha uzun sürebilir.

Kemik iyileşmesi için önerilen besin destekleri şunlardır:

• Kalsiyum
• D vitamini
• C vitamini
• Kaliteli protein
• Çinko

Beslenmenin yanı sıra ilaç kullanımı konusunda hastaların sıklıkla düştüğü önemli bir hata vardır. Kas ve eklem ağrılarında sıklıkla başvurduğumuz bazı güçlü ağrı kesici ve ödem dağıtıcı ilaçlar, ağrıyı azaltsalar da kemik hücrelerinin birbirleriyle iletişim kurmasını sağlayan maddelerin üretimine engel olabilirler. Bu durum kemiğin kaynama sürecini yavaşlatabilir. Bu nedenle bu süreçte kullanılacak ağrı kesicilerin kemik metabolizmasını baskılamayan türlerden seçilmesi çoğunlukla tavsiye edilir.

Stres Kırığı Sonrası Spora ve Günlük Hayata Dönüş Kriterleri Nelerdir?

Uzun bir dinlenme ve tedavi sürecinden sonra en çok merak edilen konu, hastanın ne zaman koşmaya veya ağır iş temposuna dönebileceğidir. Sadece belirli bir sürenin geçmiş olması veya röntgen filmlerinin iyi görünmesi dönüş için tek başına yeterli kabul edilmez. Uzun süre hareketsiz kalan bacağın kaslarında güç kayıpları ve eklemlerde sertlikler yaşanabilir. Bu yüzden dönüş sürecinin oldukça kademeli ve kontrollü planlanması hedeflenir.

Hastanın normal aktivitelere dönmesi için beklenen bazı kriterler şunlardır:

• Günlük yaşamda ağrısızlık
• İstirahat halindeyken ağrısızlık
• Kırık bölgesinde hassasiyetin geçmesi
• Tek bacak üzerinde zıplamada rahatlık
• Görüntülemelerde iyileşme bulguları

Bu kriterler sağlandıktan sonra, aniden yüksek tempoya çıkmak yerine hafif yürüyüşlerle başlanıp haftadan haftaya temponun yavaşça artırılması önerilir. Süreç boyunca kemiğe ağırlık bindirmeyen yüzme veya sabit bisiklet gibi alternatif egzersizlerle hastanın formunu koruması sağlanır. Kemikte hafif bir sızlama hissedildiğinde ise hemen frene basılmalı ve tempoyu yeniden ayarlamak için beden dinlenmelidir. Sabırlı ve kontrollü adımlarla ilerlemek, kalıcı bir sağlığın temel anahtarıdır.

Prof. Dr. Murat Demirel

Prof. Dr. Murat Demirel, 1974 yılında Ankara’da doğmuş, 1998 yılında Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi’nden mezun olmuştur. Aynı yıl Ankara Numune Eğitim ve Araştırma Hastanesi 1. Ortopedi ve Travmatoloji Kliniği’nde uzmanlık eğitimine başlamış ve 2004 yılında Ortopedi ve Travmatoloji Uzmanı unvanını almıştır. Uzmanlık sonrası dönemde kas-iskelet sistemi hastalıklarının cerrahi ve konservatif tedavilerine odaklanmış, yenilikçi ortopedik yaklaşımları klinik pratiğine entegre etmiştir.

Omuz, diz, kalça ve ayak bileği eklemlerine yönelik ileri düzey cerrahi uygulamalarda uzmanlaşan Prof. Dr. Demirel; omuz artroskopisi, diz protezi, robotik cerrahi, kök hücre tedavisi ve PRP uygulamaları konularında deneyim sahibidir. Güncel ortopedi pratiğinde fonksiyonel sonuçları artıran minimal invaziv ve biyolojik tedavi yöntemlerini önceliklendirmektedir.

Halen Ankara’daki özel kliniğinde ortopedi ve travmatoloji alanında hasta kabul eden Prof. Dr. Murat Demirel, ileri görüntüleme teknolojileri ve multidisipliner yaklaşımla kişiye özel tedavi planları oluşturmaktadır. Cerrahi ve rejeneratif ortopediyi birleştiren vizyoner yaklaşımıyla, hareket sistemi hastalıklarının tedavisinde yaşam kalitesini merkeze alan modern çözümler sunmaktadır.